بار دیگر عطر دل‌انگیز ضیافت الهی به مشام می‌رسد و دل‌ها را به سوی خود می‌خواند. این روزها، آغاز ماه مبارک رمضان، سراسر شور و اشتیاق است؛ شوقی که با ذوق سحرهای نورانی و لحظه‌های ناب راز و نیاز آمیخته شده است. این ماه، تجدید میثاق با آسمان است و روح را به فضایی تازه و معنوی می‌کشاند که در طول سال انتظارش را می‌کشیدیم. برای درک دقیق‌تر این حال و هوای معنوی و بررسی ابعاد این ضیافت، با آیت‌الله حسین گنجی اشتهاردی هم‌کلام شدیم تا از نگاه یک کارشناس دینی، معنا و عظمت این لحظات آغازین را عمیق‌تر دریابیم. آنچه در ادامه می‌خوانید، حاصل این واکاوی و تأملات عمیق است.

هیبت میهمانی و شوق دیدار یار

آیت‌الله گنجی اشتهاردی در ابتدا با بیان اینکه در مورد ماه رمضان تعبیر ضیافت الهی به کار رفته است، می‌گوید: آغاز رمضان شبیه رسیدن میهمانی عزیز است؛ پیش از ورودش دل‌ها شوق دارند، اما همین که قدم در خانه می‌گذارد، هیبتی همراهش می‌آید که نمی‌شود نادیده گرفت. در دعای وداع امام سجاد(ع) در صحیفه سجادیه آمده است: ‏«وَما أَهَابَکَ فِی صُدُورِ الْمُؤْمِنینَ؛ ای ماه رمضان، چه بسیار در دل مؤمنان با هیبت بودی» (صحیفه سجادیه، دعای ۴۵). این هیبت از باور حضور خدا، میزبان این ضیافت است، از حساسیت اعمال این ماه، از فهم اینکه رمضان یک فرصت ساده نیست؛ بلکه یک میدان تعیین‌کننده است.
وی در ادامه به روایتی اشاره و بیان می‌کند: رسول خدا(ص) در روایت مشهور خود به جابر بن عبدالله، همین حساسیت را روشن می‌کند: ‏«یَا جَابِرُ، هَذَا شَهْرُ رَمَضَانَ... مَنْ صَامَ نَهَارَهُ وَقَامَ وِرْداً مِنْ لَیْلِهِ وَعَفَّ بَطْنَهُ وَفَرْجَهُ وَکَفَّ لِسَانَهُ خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ کَخُرُوجِهِ مِنَ الشَّهْر» ‏(الکافی، ج۴، ص۸۷) اما وقتی جابر شادمان از این بشارت می‌گوید: «ما أَحْسَنَ هذَا الحَدِیث»، پیامبر(ص) پاسخ می‌دهد: «وَما أَشَدَّ هذِهِ الشُّروط» یعنی در کنار شیرینی، سختی‌ها هم هست. در این میان، احساس دوگانه‌ شوق ضیافت و خوف کوتاهی در انجام آداب این ماه به وجود می‌آید.

پرونده‌ای تازه برای حسابرسی دل

این استاد اخلاق اظهار می‌کند: رمضان فقط یک ماه عبادت نیست؛ مثل یک پرونده تازه است که هر سال نام ما در آن نوشته می‌شود. پرونده‌ای که از پرونده‌های سال‌های قبل جداست؛ اگر امسال خوب عمل نکنیم، پرونده سال گذشته جبرانش نمی‌کند و اگر خوب عمل کنیم، ارزشش کم نمی‌شود. همین است که اشخاص حسابگر معنوی از ناقص ماندن پرونده امسال می‌ترسند؛ مثل دانشجویی که می‌داند کارنامه هر ترمش مستقل است. نگرانی دیگر، حال و هوای خود ماست. خیلی‌ها می‌دانند بهترین حالت معنویشان معمولاً در همین ماه پیدا می‌شود. اگر این اوج کوتاه باشد یا اصلاً اوجی رخ ندهد، یعنی سقف آمادگی ما در تمام سال پایین آمده است. نگرانی بعدی، حرمت رمضان است. کسی که محبت خدا در دلش جوانه زده، دلش نمی‌خواهد کوچک‌ترین بی‌احترامی به میهمانی او کند؛ درست مثل عاشقی که هدیه معشوق را با دقت نگه می‌دارد تا مبادا خطی رویش بیفتد و البته ترس از بی‌بهره ماندن نیز هست؛ همان هشداری که پیامبر(ص) داده‌است: «فَإِنَّ الشَّقِیَّ مَنْ حُرِمَ غُفْرَانَ اللهِ فِی هذَا الشَّهْرِ الْعَظِیم» (عیون اخبارالرضا(ع)، ج۱، ص۲۹۵). چه دردناک است انسان در ماهی که درِ بخشش باز است، دست خالی بیرون برود.
آخرین دغدغه، قبولی عمل است؛ اینکه آیا آنچه انجام می‌دهیم، در نگاه خدا پذیرفته می‌شود یا نه. مؤمن از همان لحظه‌ای که وارد این ماه می‌شود، دلش می‌لرزد؛ نه از سختی کار، بلکه از اینکه پایانش در پیشگاه خدا چگونه رقم خواهد خورد.

نسیم وصل و حلاوت اُنس با او

آیت‌الله گنجی در ادامه از روی دیگر نگرانی‌ها سخن گفته و ادامه می‌دهد: در کنار آن نگرانی‌های طبیعی اهل سلوک، این ماه یک حلاوت ویژه دارد و آن، شیرینی ورود است. بسیاری از مؤمنان در روزهای نخست رمضان یک نسیم خاص را تجربه می‌کنند؛ حالتی شبیه لحظه‌ای که صبح زود پنجره را باز کرده و هوای تازه ناگهان عمق سینه را روشن می‌کند. این طراوت، بی‌دلیل نیست؛ رمضان با نوعی تازگی روحی وارد می‌شود. این تازگی اگر درست حفظ شود، انسان را آرام‌آرام به مرتبه اُنس می‌رساند؛ جایی که عبادت از حالت وظیفه بیرون می‌آید و رنگ محبوبیت می‌گیرد. این لذت، لذتی زودگذر نیست؛ چشمه‌ای است که می‌تواند تمام ماه را سیراب کند. شرط آن این است که فرصت آغازین به‌درستی به‌کار گرفته شود. روزهای اول، روزهای سبکبال‌تری است؛ اگر در همین ایام برای لحظه‌های ذکر، تلاوت و خلوت برنامه‌ای حتی کوتاه گذاشته شود، مسیر رمضان هموار شده و روح به سوی همان اُنس حقیقی راه پیدا می‌کند.
این کارشناس دینی با بیان اینکه این ایام، لحظات آشتی با خداوند است، یادآور می‌‎شود: یکی از تجربه‌های روحی ورود به رمضان، احساس نیاز شدید به قرب الهی است. وقتی اندکی نزدیک می‌شویم، می‌فهمیم چه اندازه از محبت خدا دور بوده‌ایم. همانند کودکی که در میان بازی ناگهان مادر را می‌بیند و یاد دلتنگی‌هایش می‌افتد. این بازگشت، یک لذت است؛ لذتی که اهل معرفت، آن را بهتر از هزار شادی دنیوی می‌دانند. چنان‌که امام صادق(ع) فرمودند: معرفت خدا چنان شیرین است که اگر مردم می‌دانستند، دنیا در نگاهشان از خاک زیر پا بی‌ارزش‌تر می‌شد (الکافی، ج۸، ص۲۴۷). در این ساعات و دقایق، مؤمن چه حال و چه نگاه و چه احتیاطی باید داشته باشد؟

شهر خدا؛ اقلیم رهایی از دنیا

آیت‌الله گنجی می‌گوید: رمضان در نگاه قرآن و روایات، یک شهر است، شهری الهی. همان‌جاست که پیامبر(ص) فرمود: «أَیُّهَا النّاسُ إِنَّهُ قَدْ أَقْبَلَ إِلَیْکُمْ شَهْرُ اللهِ بِالبَرَکَةِ وَالرَّحْمَةِ وَالمَغْفِرَةِ...» رمضان یک فضای مکانی معنوی دارد که در ظرف زمان قرار گرفته است. این یعنی مؤمن وقتی وارد این ماه می‌شود، پا در یک محیط جدید می‌گذارد؛ محیطی که قوانینش با دنیای عادی متفاوت است. در این شهر، ملائکه به استقبال می‌آیند و دل‌ها در معرض نسیم رحمت قرار می‌گیرد. رمضان فقط محدودیت خوراک نیست؛ ورود به یک اقلیم است.
این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم اضافه می‌کند: در این شهر، حقیقت دنیا و آخرت به شکل ویژه‌ای قابل مشاهده می‌شود. روزه، انسان را از چنگال دنیا آزاد و سبکبال می‌کند. کسی که روزه می‌گیرد، تمرین می‌کند که دنیا تحت سلطه او است، نه او تحت سلطه دنیا. از همین‌جاست که شیرینی‌های معنوی آغاز می‌شود. اگر انسان بتواند این تجربه را درک کند، می‌فهمد چرا رسول خدا(ص) فرمودند: «بوی دهان روزه‌دار نزد خدا از عطر مشک خوشبوتر است»؛ چون این بو، بوی حاکمیت نفس بر دنیاست. اما در کنار این شیرینی، خوفی لطیف وجود دارد. مؤمن می‌ترسد مبادا حرمت این ماه را نگه ندارد. این همان خوفی است که پیامبر(ص) به جابر یادآور شد: شروط رمضان سخت است، نه از جهت پیچیدگی، بلکه از جهت لطافت. آدم باید مراقب چشمانش، زبانش، دلش و نیتش باشد. این ماه، آداب دقیق دارد. مؤمن باید بداند در میهمانی خداست و میهمانی، هر چقدر هم شیرین باشد، آداب خودش را دارد.
استاد گنجی به بخشی از آیه ۸۰ سوره اسرا نیز اشاره و تشریح می‌کند: یکی از آداب مهم ورود به ماه رمضان، همین دعایی است که خداوند در قرآن تعلیم داده است: «وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِی مُدْخَلَ صِدْقٍ...» این یعنی بنده در لحظه ورود، هم نگران است و هم امیدوار. نگران اینکه نکند عملش ناقص باشد و امیدوار به اینکه خدا راه را باز کند. در حوزه معنویت، این نگرانی عیب نیست، نعمت است. این همان حالت خشیت است که قرآن کریم آن را ستوده است. رمضان بدون خشیت، فقط یک تقویم است، اما با خشیت به یک سیر و سلوک تبدیل می‌شود.

شادی و اندوه در پایان ضیافت

وی بیان می‌کند: گاهی مؤمن از همان شب اول، حال عجیب معنوی پیدا می‌کند. این حال حاصل تجدید عهد است. هر شخصی در آغاز رمضان می‌تواند آشتی دوباره‌ای با خدا داشته باشد. حتی اگر یک‌سال غافل بوده، همین که قدم در رمضان گذاشته، فرصت تازه‌ای دارد. خداوند در این ماه، بنده‌اش را زود قبول می‌کند. به همین دلیل است که اولیای خدا از روز اول، هم شادند، هم محزون. شاد از آمدن ماه، محزون از اینکه مبادا قدرش را ندانند. همان‌طور که در دعای وداع امام سجاد(ع) آمده: «السّلامُ عَلَیکَ یا شَهرَ اللهِ الأکبَر و یا عیدَ أولیائِه».
آیت‌الله گنجی اشتهاردی در پایان تصریح می‌کند: رمضان، ماه خدا و ماهی است که در آن صفات انسان آشکار می‌شود. این ماه برای اولیای خدا مانند عید بوده و جشن نزدیکان خداست. آنان‌که همیشه با خدا هستند، در رمضان اوج می‌گیرند. آنان بهترین میوه‌های این ماه را می‌چینند و باقی مردم، از کنار سفره آنان بهره‌مند می‌شوند. در این شهر، حقیقت دنیا نیز با وضوح بیشتری دیده می‌شود. انسان می‌فهمد زندگی بدون وابستگی‌های زائد، چه اندازه لذت‌بخش و آزادکننده است. وقتی دنیا کوچک می‌شود، انسان بزرگ می‌شود. وقتی نیازهای ظاهری محدود می‌شود، دل فرصت پرواز پیدا می‌کند. این روزهای آغازین، بهترین زمان برای ساختن خاطرات معنوی است؛ خاطراتی که در روزهای خستگی سال، چراغ راه باشند. رمضان فرصتی است که باید با آن آشتی کرد، با آن انس گرفت و از آن پیش از آنکه دیر شود بهره برد. در این ۲۹ یا ۳۰ روز کوتاه رمضان، نه فقط روزه می‌گیریم، بلکه زندگی را از نو معنا می‌کنیم. کم خوردن، کم گفتن، زیاد دیدن، زیاد فهمیدن و بازگشتن به او؛ همه چیز از امروز آغاز می‌شود.